Hak Görme/Büyüklenmecilik
Hak Görme/Büyüklenmecilik şeması şu derin ve kalıcı inançtır:
“Başkalarından üstünüm; özel hak ve ayrıcalıklara sahibim ve olağan kurallar ile karşılıklı değiş tokuşla bağlı değilim.”
Bu şeması olan kişi, daha derin psikolojik düzeyde genellikle şunu bekler:
- Gerçeklik veya başkalarına maliyeti ne olursa olsun istediğini yapmayı veya sahip olmayı
- Olağan kural ve sınırlamaların kendisine işlememesini
- Başkalarının taleplerine yanıt vermesini; etmezlerse öfke veya küçümseme hakkı
- Güç veya kontrol için üstünlüğün (en başarılı, ünlü, zengin) önemli olmasını
1) Hak Görme/Büyüklenmecilik şemasıyla ilişkili derin inançlar
Bu şemaya genellikle şu iç mesajlar eşlik eder:
- “Haklıyım; başkaları bana hizmet etmeli.”
- “Kurallar başkaları içindir, benim için değil.”
- “Bir şey istiyorsam hemen olmalı.”
- “Başkalarından daha özel ve önemliyim.”
- “Ben haklıyım; başkaları geri çekilmeli.”
- “Hayal kırıklığı veya sınırlamaya katlanmamalıyım.”
📌 Önemli not:
Kişi alçakgönüllü görünebilir veya başkalarına uyabilir; içeride yine de şunu der:
“Ben daha iyi anlarım ve dediğim doğrudur” veya
“İstediğimi alamıyorsam haksızlığa uğramışımdır.”
2) Hak Görme/Büyüklenmeciliğin yaşamda pratik sonuçları
Bu şema birkaç alanda görülebilir:
Romantik ilişkiler ve ailede
- Partner veya aileden özel muamele ve sürekli öncelik bekleme
- Karşılıklı değiş tokuşta zorluk; başkalarından daha fazlasını bekleme
- Başkalarının ihtiyaç veya sınırları olunca küçümseme veya sabırsızlık
- Talepleri karşılanmayınca öfke veya ceza
Arkadaşlık ve işte
- Başkalarının her zaman ulaşılabilir veya uyumlu olmasını bekleme
- “Hayır” veya gecikmeyi kabul etmekte zorluk; sınırlamalara orantısız tepki
- Güç hissi için üstünlüğe (statü, zenginlik, ün) aşırı odak
- Davranışının başkaları üzerindeki etkisini yok sayma
Kendilikle ilişkide
- Hayal kırıklığına veya doyumu ertelemeye dayanamama
- Orantılı çaba olmadan özel ayrıcalık hakkı hissetme
- Sınırlanınca veya “hayır” duyunca öfke veya mağduriyet
- Olağan toplumsal beklenti ve kurallara düşük tahammül
İş ortamında
- Orantılı performans olmadan terfi, ilgi veya ayrıcalık bekleme
- Hiyerarşi veya kurum kurallarını izlemekte zorluk
- Meslektaş veya astları küçümseme; patrondan özel muamele bekleme
- Olumsuz geribildirim veya eleştiriye öfkeli veya savunmacı tepki
3) Hak Görme/Büyüklenmecilik şemasının belirtileri
Birkaçı tanıdık geliyorsa bu şema muhtemelen aktiftir:
- Başkalarının taleplerinizi öne almasını beklersiniz; etmezlerse öfkelenir veya üzülürsünüz
- Olağan kural ve sınırlamaları kabul etmek zordur
- Başkalarından üstün hissedersiniz veya “özel” ve üstün görülmeye ihtiyaç duyarsınız
- Anında doyum istersiniz; hayal kırıklığı veya beklemeye tahammül zordur
- “Hayır” duyunca veya sınırlanınca haksızlığa uğramış hissedersiniz
- Davranışınızın başkaları üzerindeki etkisini küçültür veya yok sayarsınız
4) Hak Görme/Büyüklenmeciliğin kökenleri
Bu şema genellikle çocuk şunları sürekli yaşadığında oluşur:
1) Şımartma ve arzuların sınırsız karşılanması
- Ebeveynler her arzuyu sınır veya gecikme olmadan karşılar
- Çocuk “her şey istediğim gibi olmalı” öğrenir
- Hayal kırıklığı ve sınırlamaya tahammül pratik edilmez
2) Üstünlük ve istisna statüsü aşılanması
- Ebeveynler “daha özelsin”, “başkalarından iyisin” ima eder
- Kurallar başkaları içindir; çocuk istisnadır
- Üstünlük hissini pekiştirmek için başkalarıyla küçültücü karşılaştırma
3) Hak Görme şemalı ebeveyn modeli
- Bir ebeveyn kendisi baskın, küçümseyici veya “her şey benim için”dir
- Çocuk aynı kalıbı içselleştirir
- Karşılıklı değiş tokuş ve başkalarının sınırlarına saygı modellenmemiştir
4) Eksiklik veya aşağılanmayı aşırı telafi
- Çocuk bir alanda (eğitim, spor, görünüm) aşağılanmış veya değersizleştirilmiştir
- Büyüklenmecilik ve hak iddiasıyla telafi eder
- “Değerim olsun diye üstün olmalıyım”
5) Sorumluluk olmadan güç veya zenginlik
- Aile kurallardan muaf tutan güç veya zenginliğe sahiptir
- Çocuk konumun kurallardan muafiyet demek olduğunu öğrenir
📌 Sonuç: Çocuk şu sonuca varır:
“Ben istisnayım; kural ve sınırlamalar bana işlemez.”
5) Hak Görme/Büyüklenmecilik için başa çıkma stilleri
Şema terapide üç başa çıkma stili vardır: Teslimiyet, Kaçınma, Aşırı telafi.
Bu şema her stilde farklı görünebilir:
A) Teslimiyet
Kişi farkında olmadan aynı hak görme ve büyüklenmecilik kalıbını yaşamda tekrarlar.
Örnekler:
- Taleplerinin hemen karşılanmasında ısrar
- Başkalarından özel muamele bekleme, almayınca öfkelenme
- Kural ve sınırlamaları yok sayma; muafiyet bekleme
- “Kendi düzeyinde olmayanlara” küçümseme veya sabırsızlık
B) Kaçınma
“Sınırlanma” veya “istediğini alamama” acısını hissetmemek için zorlayıcı durumlardan kaçar.
Örnekler:
- Katı kurallı ortamlardan kaçınma
- Daha az beklenti ve sınırlaması olan kişilerle yüzeysel ilişkiler
- Sınırlama yaratabilecek bağlılık veya sorumluluktan kaçış
- İstediğini alamayınca hiçbir şeye ihtiyacı yokmuş gibi görünme
C) Aşırı telafi
Kişi hak görme hissini aşırı alçakgönüllülük veya kurala uyma gösterisiyle gizlemeye çalışır.
Örnekler:
- Yüzeyde abartılı alçakgönüllülük, içeride üstünlük
- “Herkes gibiyim” kanıtlamak için kurallara takıntılı uyma
- Aynı eğilime sahipken “bencil” veya “baskın” olanları eleştirme
- Başkaları “ayrıcalık” vermeyince mağdur hissetme
Bu şema genellikle üstünlük ihtiyacı olmadan tanınma, hayal kırıklığı ve sınırlamaya tahammül ve karşılıklı değiş tokuşa dayalı eşit ilişkiler ihtiyacını gizler.