Hastalık ve Zarar Karşısında Dayanıksızlık
Hastalık ve Zarar Karşısında Dayanıksızlık şeması şu derin ve kalıcı inançtır:
“Felaket her an yakındır ve bunu önleyemem.”
Bu şeması olan kişi, daha derin psikolojik düzeyde genellikle şunu bekler:
- Dünyanın güvensiz ve tehlikeli olmasını
- Her an kötü bir şey olmasını (hastalık, kaza, çöküş)
- Kendisinin veya sevdiklerinin zarar görmesini
- Krizleri kaldıramamayı veya denetimi kaybetmeyi
1) Dayanıksızlık şemasıyla ilişkili derin inançlar
Bu şemaya genellikle şu iç mesajlar eşlik eder:
- “Her an kötü bir şey olabilir.”
- “Dikkatli olmazsam felaket gelir.”
- “Dünya tehlikeli ve ben dayanıksızım.”
- “Bunu durduramam.”
- “Belirtileri yok sayarsam çok geç olur.”
- “Denetimi kaybediyorum.”
📌 Önemli not:
Kişi aklıyla felaket olasılığının düşük olduğunu bilebilir; içeride yine de şunu der:
“Bu kez gerçekten olabilir… dikkatli olmalıyım.”
2) Dayanıksızlığın yaşamda pratik sonuçları
Bu şema birkaç alanda görülebilir:
Romantik ilişkiler ve ailede
- Partnerin ve çocukların sağlığı veya güvenliği için aşırı kaygı
- “Bakım” adına başkalarını kontrol etme veya kısıtlama
- Ayrılık kaygısı veya siz yokken kötü bir şey olacak korkusu
- Başkalarının sağlık ve güvenliği için sürekli güvence arama
Kendilikle ilişkide
- Beden ve belirtilere sürekli odak (nefes, kalp atışı, ağrı)
- Delirme, denetim kaybı veya duygusal çöküş korkusu
- “Tehlikeli” görünen durumlardan kaçınma
- Sürekli tetikte olmaktan yorgunluk ve gerilim
İş ve günlük yaşamda
- Tehlike korkusuyla seyahat, kalabalık veya yeni durumlardan kaçınma
- Aşırı güvenlik davranışları veya kontrol (kilit, gaz, kapı, sağlık)
- Felaket kaygısı nedeniyle odaklanma zorluğu
- Aşırı temkinli karar alma
3) Dayanıksızlık türleri (dört ana alan)
Şema terapide felaket korkusu genellikle dört alana ayrılır:
1) Tıbbi ve sağlık felaketleri
Ciddi hastalık, kalp krizi, kanser, AIDS, ani ölüm veya “denetlenemez” görünen tıbbi durum korkusu.
İç mesaj: “Bedenimde bir şeyler yanlış; her an çok geç olabilir.”
2) Duygusal felaketler
Delirme, denetim kaybı, psikolojik çöküş veya kaygı/depresyona gömülme korkusu.
İç mesaj: “Daha fazla baskı olursa kaldıramam; zihnim çöker.”
3) Dış ve çevresel felaketler
Kaza (asansör, araba, uçak), suç mağduru olma, doğal afet veya herhangi bir dış tehdit korkusu.
İç mesaj: “Dünya güvensiz; her an kötü bir şey olabilir.”
4) Mali felaketler ve yoksulluk
İflas, işsizlik, varlık kaybı, yoksulluk veya sefalete düşme korkusu; bir hata veya dış olayın mali güvenliği yok edebileceği inancı.
İç mesaj: “Her an her şeyi kaybedebilirim; kendi ayaklarımda duramam.”
(Kişi bunlardan birini veya dördünü birlikte yaşayabilir.)
4) Dayanıksızlık şemasının belirtileri
Birkaçı tanıdık geliyorsa bu şema muhtemelen aktiftir:
- Hastalık, kaza veya felaket için sürekli kaygı
- Bedensel belirtilere aşırı dikkat ve bunları tehlike işareti sayma
- Tehlikeli algılanan durumlardan kaçınma (seyahat, kalabalık, kapalı alan)
- Güvenlik davranışları veya sık kontrol (kapı, gaz, kilit, kendi veya başkalarının sağlığı)
- Felaket düşüncesi: her ağrı = ciddi hastalık, her stres = çöküş
- Denetim kaybı korkusu (duygusal veya bedensel)
- Doktor, başkaları veya kendinizden sürekli güvence arama
5) Dayanıksızlığın kökenleri
Bu şema genellikle çocuk şunları sürekli yaşadığında oluşur:
1) Hastalık veya ani kayıp
- Çocuğun kendisinin veya bir aile üyesinin ciddi hastalığı
- Sevilen birinin ani veya travmatik ölümü
- “Her an kötü bir şey olabilir” imasının olduğu ortam
2) Kaygılı veya aşırı koruyucu ebeveynler
- Sürekli tehlike, hastalık ve felaket korkusu yaşayan ebeveynler
- Tekrarlayan mesajlar: “Dikkat et”, “Gitme”, “Tehlikeli”
- Güvenlik adına çocuğu ağır kısıtlama
3) Güvensiz veya öngörülemez ortam
- Yaşam ortamında şiddet, savaş, doğal afet veya suç
- Çocuk dünyanın güvenli bir yer olmadığını öğrenir
4) Travma veya krizin doğrudan yaşantısı
- Kaza, ciddi hastalık veya travmatik olay
- “Her şey bir anda dağılabilir” inancının içselleşmesi
5) Bakımveren veya başkalarının güvenliğinden sorumlu rol
- Çocuk erken yaşta hasta ebeveyn veya kardeşe bakma sorumluluğu alır
- “Ben gözetmezsem felaket olur” inancı
📌 Sonuç: Çocuk şu sonuca varır:
“Dünya tehlikelidir; her zaman tetikte olmalıyım, yoksa felaket gelir.”
6) Dayanıksızlık için başa çıkma stilleri
Şema terapide üç başa çıkma stili vardır: Teslimiyet, Kaçınma, Aşırı telafi.
Bu şema her stilde farklı görünebilir:
A) Teslimiyet
Kişi farkında olmadan korku ve kaygıya gömülür ve güvenlik davranışlarını aşırı yapar.
Örnekler:
- Sürekli kaygı ve belirti kontrolü içinde yaşamak
- Korku nedeniyle etkinlik ve yerleri ağır kısıtlamak
- Doktor, ilaç veya başkalarından güvenceye bağımlılık
- Fırsat kaybı pahasına her “tehlikeli” durumdan kaçınma
B) Kaçınma
“Felaket korkusu” acısını hissetmemek için düşünmekten veya durumlardan kaçar.
Örnekler:
- Tıbbi haber, hastane veya hastalık/kaza tetikleyicilerinden kaçınma
- Zihni saptırmak için aşırı dikkat dağıtma (iş, hobiler)
- Yüzleşme korkusuyla gerçek belirtileri inkâr veya küçültme
- Kötü haber duyma korkusuyla doktora veya kontrole gitmeme
C) Aşırı telafi
Kişi cesaret veya pervasızlık göstererek korkuyu inkâr etmeye çalışır.
Örnekler:
- Aşırı risk alma: “Hiçbir şeyden korkmam”
- Belirtileri veya gerçek tehlikeleri tamamen yok sayma
- Başkalarının korkularını küçümseme: “Bu kadar kaygılanma”
- Dışarıda sakin görünürken içeride yoğun kaygı
Bu şema genellikle güvende hissetme, dünyanın öngörülebilir olduğuna ve krizlere dayanabileceğine inanma ihtiyacını gizler.