Yetersiz Özdenetim/Özdisiplin
Yetersiz Özdenetim/Özdisiplin şeması şu derin ve kalıcı inançtır:
“Kendim üzerinde yeterli denetim kuramam veya kurmak istemem; hayal kırıklığına katlanmak ve doyumu ertelemek benim için çok zordur.”
Bu şeması olan kişi, daha derin psikolojik düzeyde genellikle şunu bekler:
- Hayal kırıklığına ve beklemeye katlanmamayı; doyumun anında olmasını
- Acı, çatışma, sorumluluk veya zor işten kaçmayı
- Kendine veya başkalarına zarar verse bile duygu veya dürtü ifadesini kısıtlamamayı
- Kişisel gerçekleşme ve bağlılığın kısa vadeli rahatlık uğruna feda edilmesini
1) Yetersiz Özdenetim/Özdisiplin şemasıyla ilişkili derin inançlar
Bu şemaya genellikle şu iç mesajlar eşlik eder:
- “Bekleyemem; hemen olmalı.”
- “Neden kendime eziyet edeyim?”
- “Çatışma ve acıdan kaçarım.”
- “Kendimi denetlemek zor; rahat olmayı tercih ederim.”
- “İstemiyorsam yapmak zorunda olmamalıyım.”
- “Çaba ve sorumluluk başkaları içindir, benim için değil.”
📌 Önemli not:
Kişi beklemesi veya çaba göstermesi gerektiğini bilebilir; içeride yine de şunu der:
“Bir kez daha; sonra düzeltirim… şimdi içimden gelmiyor.”
2) Yetersiz Özdenetim/Özdisiplinin yaşamda pratik sonuçları
Bu şema birkaç alanda görülebilir:
Romantik ilişkiler ve ailede
- Uzun vadeli bağlılıkta zorluk; anında haz veya rahatlığı tercih
- Çatışmadan kaçınma; sorun çözmek yerine sessizlik, kaçış veya patlama
- Sonra pişmanlık getiren dürtüsel eylemler (öfke, harcama, ilişkiler)
- Karşılıklı yarar için doyumu erteleyememe
İş ve eğitimde
- Sürekli erteleme; işleri son dakikaya bırakma veya terk etme
- Zor, sıkıcı veya az çekici işlerden kaçınma
- Teslim tarihi, program veya düzene uymakta zorluk
- Sabırsızlık veya baskıdan kaçınma nedeniyle sık iş veya alan değişikliği
Kendilikle ilişkide
- Doyumu ertelemekte zorluk (yemek, alışveriş, eğlence, internet)
- Düşük hayal kırıklığı toleransı; çabuk hayal kırıklığı veya öfke
- Duygu veya dürtüleri kısıtlamadan aşırı ifade (öfke, konuşma, davranış)
- Dürtüsel eylemlerden sonra suçluluk veya utanç, ama aynı kalıbı tekrarlama
Sağlık ve yaşam tarzında
- “İçimden gelmiyor” diye egzersiz, beslenme veya öz bakımdan kaçınma
- Anında doyum için aşırı tüketim (yemek, alkol, madde, oyun, sosyal medya)
- Uzun vadeli planlama veya hedeflere bağlı kalmakta zorluk
3) Yetersiz Özdenetim/Özdisiplin şemasının belirtileri
Birkaçı tanıdık geliyorsa bu şema muhtemelen aktiftir:
- Doyumu ertelemekte zorluk; arzularınızın hemen karşılanmasını istersiniz
- Gerekli olsa bile zor, sıkıcı veya çatışmalı işlerden kaçınırsınız
- Sonra pişman olduğunuz dürtüsel eylemler (alışveriş, konuşma, davranış, öfke)
- Düşük hayal kırıklığı toleransı; çabuk hayal kırıklığı veya öfke
- Sürekli erteleme; işleri son dakikaya bırakır veya terk edersiniz
- Bağlılık veya kişisel gerçekleşme pahasına acı ve rahatsızlıktan kaçınmaya aşırı vurgu
- Kendinize veya başkalarına zarar verdiğini bilseniz bile duygu veya dürtüleri kısıtlamakta zorluk
4) Yetersiz Özdenetim/Özdisiplinin kökenleri
Bu şema genellikle çocuk şunları sürekli yaşadığında oluşur:
1) Ailede sınır ve disiplin yokluğu
- Ebeveynler net sınır koymaz; her arzu hemen karşılanır
- Çocuk hayal kırıklığına ve beklemeye katlanmayı pratik etmez
- Mesaj: “Kendini denetlemen gerekmez”
2) Denetimsizlik veya dürtüsellik ebeveyn modeli
- Bir ebeveyn kendisi dürtüsel, sabırsız veya kaçıngandır
- Çocuk aynı kalıbı öğrenir
- Disiplin ve çaba değerli görülmez
3) Çocuğun rahatsızlığından aşırı kaçınma
- Ebeveynler her hayal kırıklığı veya acıyı hemen kaldırır
- Çocuk hayal kırıklığı ve çabanın yaşamın parçası olduğunu öğrenmez
- İnanç: “Acı çekmemeliyim; başkaları beni rahat ettirmeli”
4) Orantısız ceza veya baskı
- Sert veya öngörülemez disiplin; çocuk denetim ve kurallardan uzaklaşır
- Ya da tersi: çocuktan beklenti yoktur; “ne isterse onu yapar”
- Her iki durumda da sağlıklı özdenetim gelişmez
5) Denetimi zorlaştıran bozukluklar veya koşullar
- Odak ve denetimi zorlaştıran DEHB, duygusal sorunlar veya yüksek stresli ortamlar
- Telafi eğitimi olmadan çocuk “yapamam”a inanır
📌 Sonuç: Çocuk şu sonuca varır:
“Hayal kırıklığına katlanmak ve kendimi denetlemek zor veya imkânsız; rahat olmayı tercih ederim.”
5) Yetersiz Özdenetim/Özdisiplin için başa çıkma stilleri
Şema terapide üç başa çıkma stili vardır: Teslimiyet, Kaçınma, Aşırı telafi.
Bu şema her stilde farklı görünebilir:
A) Teslimiyet
Kişi farkında olmadan aynı düşük denetim ve rahatsızlıktan kaçınma kalıbında kalır.
Örnekler:
- Erteleme, dürtüsel eylem ve zor işlerden kaçınma ile yaşamak
- Her anlık dürtüye teslim (alışveriş, yemek, eğlence)
- Çatışma ve sorumluluktan her bedelle kaçınma
- Çaresizlik: “Ben böyleyim; değişemem”
B) Kaçınma
“Hayal kırıklığı” veya “denetim baskısı” acısını hissetmemek için zorlayıcı durumlardan kaçar.
Örnekler:
- Hayal kırıklığıyla yüzleşmemek için sürekli dikkat dağıtma (hobiler, sosyal medya, hafif iş)
- Bağlılık, uzun vadeli hedef veya ciddi ilişkilerden kaçınma
- Sabır veya sürekli çaba gerektiren her durumdan kaçış
- Umursamaz görünme: “Beni ilgilendirmez”
C) Aşırı telafi
Kişi “denetleyememe” hissini aşırı disiplin veya kontrolle telafi etmeye çalışır.
Örnekler:
- En küçük başarısızlıkta çöken takıntılı kurallar (diyet, iş, program)
- Kendini denetlemek zor olduğu için başkalarını veya çevreyi aşırı kontrol
- Aynı sorunla mücadele ederken “iradesiz” olanları küçümseme
- Denetim kaybı dönemlerinden sonra yoğun disiplin dönemleri
Bu şema genellikle hayal kırıklığına katlanma, çaba ve bağlılıktan zevk alma ve sert disiplin veya acıdan kaçış olmadan özdenetimde yeterli hissetme ihtiyacını gizler.