İçeriğe geç
WiseMode

Güvensizlik/Kötüye Kullanılma

Güvensizlik/Kötüye Kullanılma şeması şu derin ve kalıcı inançtır:

“Başkaları sonunda beni incitecek, kötüye kullanacak, aldatacak veya sömürecek; birine güvenirsem er ya da geç zarar görürüm.”

Bu şeması olan kişi, derin psikolojik düzeyde genellikle şunu bekler:

  • Nezaket ve yakınlığın ardında gizli olumsuz bir niyet olduğunu
  • Bir sırrı, duyguyu veya kırılganlığı açarsa aleyhine kullanılacağını
  • Eninde sonunda aşağılanma, aldatılma, ihanet veya istismar yaşayacağını
  • Güvenlik için her zaman “gardını yüksek” tutması gerektiğini

1) Güvensizlik/Kötüye Kullanılma şemasıyla ilişkili derin inançlar

Bu şemaya genellikle şu iç mesajlar eşlik eder:

  • “Kimseye güvenilmez; herkes eninde sonunda kendini düşünür.”
  • “Çok yaklaşırsam beni kötüye kullanırlar.”
  • “Başkalarının iyiliği gerçek değil; bir şey için kullanıyorlar.”
  • “Zayıf yanımı gösterirsem hedef olurum.”
  • “İnsanlar ya istismarcıdır ya kayıtsız.”
  • “İlişkilerde gerçek güvenlik yoktur; tetikte kalmalıyım.”

📌 Önemli not:

Akıl düzeyinde kişi “herkes böyle değil” diyebilir; duygunun dibinde yine de şunu der:

“Gardımı indirmem kesinlikle incinirim; saflık etme.”

2) Güvensizlik/Kötüye Kullanılmanın yaşamda pratik sonuçları

Bu şema birkaç alanda görülebilir:

Romantik ilişkilerde

  • İhanet kanıtı olmasa bile partnere güvenmekte zorluk
  • Belirsiz davranışları gizlilik veya aldatma işareti sayma
  • Sorgulama, kontrol veya sık denetleme (sosyal medya, telefon, gidip gelmeler)
  • Aslında istismarcı, sömürücü veya küçümseyici kişilere çekim (kalıp tekrarı)
  • Yakınlık ile mesafe arasında salınım: “Yakın olmak istiyorum ve senden korkuyorum”

Arkadaşlık ve ailede

  • Eski dostlara bile derin güvenmekte zorluk
  • Sır, duygu veya kırılganlık paylaşmakta güçlük
  • Sıradan hataları “kötü niyet” olarak yorumlama
  • Gerçek tehdit olmadan savunmaya veya saldırmaya hazır olma

Kendilikle ilişkide

  • Başkalarının yanında bile kronik yalnızlık; çünkü “kimse gerçekten güvenli değil”
  • Sürekli tetikte olmaktan ve kronik şüpheden tükenme
  • Bazılarında “istismar edildiysen sende de bir sorun vardır” mesajının içselleşmesi

İş ve toplumda

  • Meslektaş, yönetici veya iş ortaklarının niyetinden şüphe
  • Uzun süreli işbirliği, sorumluluk devri veya yetki paylaşımında zorluk
  • Geçmiş kötü deneyimler nedeniyle sözleşme, taahhüt veya ortaklık korkusu

3) Güvensizlik/Kötüye Kullanılma şemasının belirtileri

Birkaçı tanıdık geliyorsa bu şema muhtemelen aktiftir:

  • Davranışları makul görünse bile başkalarının niyetine güvenmekte zorlanırsınız
  • Biri nazik olduğunda sakinleşmek yerine şüphelenirsiniz: “Bu iyiliğin ardında ne var?”
  • Er ya da geç ihanet, aldatılma veya oyuna gelmeyi beklersiniz
  • İlişkilerde hızla garda ve savunmada olursunuz
  • Sır, derin duygu veya kırılganlık paylaşmaktan korkarsınız çünkü “aleyhime kullanılır”
  • Tepkileriniz bazen başkalarının küçük hatalarına orantısızdır

4) Güvensizlik/Kötüye Kullanılmanın kökleri

Bu şema genellikle çocuk şunları sürekli yaşadığında oluşur:

1) Güvensiz ve öngörülemez ortam

  • Çığlık, ceza, aşağılanma veya şiddetin her an olabileceği bir ev
  • Koruyacak güvenilir bir yetişkinin olmaması

2) Yakın figürlerden tekrarlayan istismar

  • Sürekli aşağılanma, vurma, hakaret, tehdit veya korkutma
  • Çocuğun yetişkin öfke veya hayal kırıklığının “duygusal tahliye yeri” olması

3) Cinsel veya fiziksel istismar

  • İstenmeyen dokunma, bakış veya cinsel davranış
  • Açığa çıkınca sessizliğe zorlanma, tehdit veya utandırılma
  • Yakın bir figürde “şefkat” ile “istismar” arasındaki acı verici belirsizlik

4) İhanet ve aldatma kalıpları

  • Defalarca bozulan sözler
  • Sonradan ortaya çıkan büyük yalanlar, sırlar veya aile sırları
  • Ailede başkalarına ihanet, aldatma veya istismara tanık olma

📌 Sonuç: Çocuk şu sonuca varır:

“İnsanlar tehlikelidir; güvenirsem incinirim.”

5) Güvensizlik/Kötüye Kullanılma için başa çıkma stilleri

Şema terapide üç başa çıkma stili vardır: Teslimiyet, Kaçınma, Aşırı telafi.

Bu şema her stilde farklı görünür:

A) Teslimiyet

Kişi farkında olmadan “istismarcı kişilerle ilişki” kalıbını yaşamda tekrarlar.

Örnekler:

  • Soğuk, kontrolcü, sert veya istismarcı kişilerle ilişkiye girer ve kalır
  • İstismarı normal görür: “Herkes böyle, bu kadar hassas olma”
  • Saygısızlığa sessiz kalır çünkü bunu bekler

B) Kaçınma

Yeniden “istismar kurbanı” olmamak için yakınlık ve güvenden uzaklaşır.

Örnekler:

  • Derin ilişkilere yönelmeme: “Ben yüzeysel ilişkileri tercih ederim”
  • En küçük tehlike işaretinde diyalogsuz kopma
  • Kırılgan olmamak için aşırı gizlilik
  • Derin duyguları kimseyle paylaşmama

C) Aşırı telafi

“Kurban” konumundan çıkmak için “kontrolcü, saldırgan veya hep üstte” rolünü alır.

Örnekler:

  • Aşırı şüphe ve kontrol, sürekli sorgulama ve denetim
  • Tehdit hissetmeden saldırmak: “Sen vurmadan ben vururum”
  • Savunma kalkanı olarak katılık, güvensizlik ve başkalarını küçümseme

Bu şema genellikle güvenlik, korunma, güvenilir ilişkiler ve hem nazik hem öngörülebilir ve saygılı insanları deneyimleme ihtiyacını gizler.