Güvensizlik/Kötüye Kullanılma
Güvensizlik/Kötüye Kullanılma şeması şu derin ve kalıcı inançtır:
“Başkaları sonunda beni incitecek, kötüye kullanacak, aldatacak veya sömürecek; birine güvenirsem er ya da geç zarar görürüm.”
Bu şeması olan kişi, derin psikolojik düzeyde genellikle şunu bekler:
- Nezaket ve yakınlığın ardında gizli olumsuz bir niyet olduğunu
- Bir sırrı, duyguyu veya kırılganlığı açarsa aleyhine kullanılacağını
- Eninde sonunda aşağılanma, aldatılma, ihanet veya istismar yaşayacağını
- Güvenlik için her zaman “gardını yüksek” tutması gerektiğini
1) Güvensizlik/Kötüye Kullanılma şemasıyla ilişkili derin inançlar
Bu şemaya genellikle şu iç mesajlar eşlik eder:
- “Kimseye güvenilmez; herkes eninde sonunda kendini düşünür.”
- “Çok yaklaşırsam beni kötüye kullanırlar.”
- “Başkalarının iyiliği gerçek değil; bir şey için kullanıyorlar.”
- “Zayıf yanımı gösterirsem hedef olurum.”
- “İnsanlar ya istismarcıdır ya kayıtsız.”
- “İlişkilerde gerçek güvenlik yoktur; tetikte kalmalıyım.”
📌 Önemli not:
Akıl düzeyinde kişi “herkes böyle değil” diyebilir; duygunun dibinde yine de şunu der:
“Gardımı indirmem kesinlikle incinirim; saflık etme.”
2) Güvensizlik/Kötüye Kullanılmanın yaşamda pratik sonuçları
Bu şema birkaç alanda görülebilir:
Romantik ilişkilerde
- İhanet kanıtı olmasa bile partnere güvenmekte zorluk
- Belirsiz davranışları gizlilik veya aldatma işareti sayma
- Sorgulama, kontrol veya sık denetleme (sosyal medya, telefon, gidip gelmeler)
- Aslında istismarcı, sömürücü veya küçümseyici kişilere çekim (kalıp tekrarı)
- Yakınlık ile mesafe arasında salınım: “Yakın olmak istiyorum ve senden korkuyorum”
Arkadaşlık ve ailede
- Eski dostlara bile derin güvenmekte zorluk
- Sır, duygu veya kırılganlık paylaşmakta güçlük
- Sıradan hataları “kötü niyet” olarak yorumlama
- Gerçek tehdit olmadan savunmaya veya saldırmaya hazır olma
Kendilikle ilişkide
- Başkalarının yanında bile kronik yalnızlık; çünkü “kimse gerçekten güvenli değil”
- Sürekli tetikte olmaktan ve kronik şüpheden tükenme
- Bazılarında “istismar edildiysen sende de bir sorun vardır” mesajının içselleşmesi
İş ve toplumda
- Meslektaş, yönetici veya iş ortaklarının niyetinden şüphe
- Uzun süreli işbirliği, sorumluluk devri veya yetki paylaşımında zorluk
- Geçmiş kötü deneyimler nedeniyle sözleşme, taahhüt veya ortaklık korkusu
3) Güvensizlik/Kötüye Kullanılma şemasının belirtileri
Birkaçı tanıdık geliyorsa bu şema muhtemelen aktiftir:
- Davranışları makul görünse bile başkalarının niyetine güvenmekte zorlanırsınız
- Biri nazik olduğunda sakinleşmek yerine şüphelenirsiniz: “Bu iyiliğin ardında ne var?”
- Er ya da geç ihanet, aldatılma veya oyuna gelmeyi beklersiniz
- İlişkilerde hızla garda ve savunmada olursunuz
- Sır, derin duygu veya kırılganlık paylaşmaktan korkarsınız çünkü “aleyhime kullanılır”
- Tepkileriniz bazen başkalarının küçük hatalarına orantısızdır
4) Güvensizlik/Kötüye Kullanılmanın kökleri
Bu şema genellikle çocuk şunları sürekli yaşadığında oluşur:
1) Güvensiz ve öngörülemez ortam
- Çığlık, ceza, aşağılanma veya şiddetin her an olabileceği bir ev
- Koruyacak güvenilir bir yetişkinin olmaması
2) Yakın figürlerden tekrarlayan istismar
- Sürekli aşağılanma, vurma, hakaret, tehdit veya korkutma
- Çocuğun yetişkin öfke veya hayal kırıklığının “duygusal tahliye yeri” olması
3) Cinsel veya fiziksel istismar
- İstenmeyen dokunma, bakış veya cinsel davranış
- Açığa çıkınca sessizliğe zorlanma, tehdit veya utandırılma
- Yakın bir figürde “şefkat” ile “istismar” arasındaki acı verici belirsizlik
4) İhanet ve aldatma kalıpları
- Defalarca bozulan sözler
- Sonradan ortaya çıkan büyük yalanlar, sırlar veya aile sırları
- Ailede başkalarına ihanet, aldatma veya istismara tanık olma
📌 Sonuç: Çocuk şu sonuca varır:
“İnsanlar tehlikelidir; güvenirsem incinirim.”
5) Güvensizlik/Kötüye Kullanılma için başa çıkma stilleri
Şema terapide üç başa çıkma stili vardır: Teslimiyet, Kaçınma, Aşırı telafi.
Bu şema her stilde farklı görünür:
A) Teslimiyet
Kişi farkında olmadan “istismarcı kişilerle ilişki” kalıbını yaşamda tekrarlar.
Örnekler:
- Soğuk, kontrolcü, sert veya istismarcı kişilerle ilişkiye girer ve kalır
- İstismarı normal görür: “Herkes böyle, bu kadar hassas olma”
- Saygısızlığa sessiz kalır çünkü bunu bekler
B) Kaçınma
Yeniden “istismar kurbanı” olmamak için yakınlık ve güvenden uzaklaşır.
Örnekler:
- Derin ilişkilere yönelmeme: “Ben yüzeysel ilişkileri tercih ederim”
- En küçük tehlike işaretinde diyalogsuz kopma
- Kırılgan olmamak için aşırı gizlilik
- Derin duyguları kimseyle paylaşmama
C) Aşırı telafi
“Kurban” konumundan çıkmak için “kontrolcü, saldırgan veya hep üstte” rolünü alır.
Örnekler:
- Aşırı şüphe ve kontrol, sürekli sorgulama ve denetim
- Tehdit hissetmeden saldırmak: “Sen vurmadan ben vururum”
- Savunma kalkanı olarak katılık, güvensizlik ve başkalarını küçümseme
Bu şema genellikle güvenlik, korunma, güvenilir ilişkiler ve hem nazik hem öngörülebilir ve saygılı insanları deneyimleme ihtiyacını gizler.