Boyun Eğicilik
Boyun Eğicilik şeması şu derin ve kalıcı inançtır:
“Öfke, intikam, reddedilme veya terk edilmeden kaçınmak için arzularımı, duygularımı ve seçimlerimi başkalarına teslim etmeliyim.”
Bu şeması olan kişi, daha derin psikolojik düzeyde genellikle şunu bekler:
- İhtiyaç ve tercihlerinin başkalarının önünde önceliği olmamasını
- Anlaşmazlık veya öfke dile getirmenin tehlikeli olmasını (red, ceza, ilişki kaybı)
- Güvenlik ve kabulün “uyumlu olmaya” bağlı olmasını
- Sevilmek veya zarar görmemek için gerçek benliğini gizlemesini
1) Boyun Eğicilik şemasıyla ilişkili derin inançlar
Bu şemaya genellikle şu iç mesajlar eşlik eder:
- “Hayır dersem reddederler veya öfkelenirler.”
- “İhtiyaçlarım önemli değil; başkaları önce gelir.”
- “Öfkemi göstermemeliyim; tehlikeli.”
- “Sevilmek için uyumlu olmalıyım.”
- “Görüşlerim ve arzularım başkalarınınki kadar değerli değil.”
- “Katılmazsam ilişki biter.”
📌 Önemli not:
Kişi uyumlu ve sakin görünebilir; içeride yine de şunu der:
“Gerçeği söylersem veya hayır dersem her şey dağılır.”
2) Boyun Eğiciliğin yaşamda pratik sonuçları
Bu şema birkaç alanda görülebilir:
Romantik ilişkilerde
- Partnerin ihtiyaçlarını sürekli kendi ihtiyaçlarının önüne koyma
- “Hayır” demekte veya sınır koymakta zorluk
- Öfke ve hoşnutsuzluğu patlama veya depresyona kadar bastırma
- Şemayı pekiştiren kontrolcü veya baskın partnerler seçme
Arkadaşlık ve ailede
- Başkalarını mutlu tutmak için hoşlanmadığı şeyleri yapma
- Gruplarda kendi görüş ve tercihlerini bastırma
- “Hep teslim olmaktan” boğulma veya gizli kırgınlık
- Çatışma korkusu; her anlaşmazlığın ilişki tehdidi olarak yaşanması
Kendilikle ilişkide
- Kendi ihtiyaç ve arzularını sürekli yok sayma
- Kendini öne alınca suçluluk
- Depresyon, kaygı veya bedensel belirtiler olarak çıkan bastırılmış öfke
- “Gerçek benliğimi kimse tanımıyor” hissi
İş ortamında
- Ek veya makul olmayan isteklere hayır demekte zorluk
- Şikâyetsiz sorumluluk ve uzun saatler kabul etme
- Maaş veya konum için müzakereden kaçınma
- Haklı olsa bile patron veya meslektaşla anlaşmazlık korkusu
3) Boyun Eğiciliğin iki ana biçimi
Şema terapide boyun eğicilik genellikle iki alana ayrılır:
1) İhtiyaçların boyun eğdirilmesi
Kendi tercih, karar ve arzularını başkaları lehine bastırma.
İç mesaj: “Arzularım önemli değil; onların istediğine göre hareket etmeliyim.”
2) Duyguların boyun eğdirilmesi
İlişkiyi veya güvenliği korumak için duygusal ifadeyi, özellikle öfke ve hoşnutsuzluğu, bastırma.
İç mesaj: “Öfkemi gösterirsem beni bırakırlar veya cezalandırılırım.”
(Birçok kişi her iki biçimi birlikte yaşar.)
4) Boyun Eğicilik şemasının belirtileri
Birkaçı tanıdık geliyorsa bu şema muhtemelen aktiftir:
- Başkalarının ihtiyaçlarını sürekli kendinizinkinin önüne koyarsınız
- Basit konularda bile “hayır” demek çok zordur
- Grup veya ilişkilerde görüş ve tercihlerinizi küçültür veya gizlersiniz
- Öfke veya anlaşmazlık dile getirmekten korkarsınız
- Sevilmek için uyumlu ve hoş olmanız gerektiğini hissedersiniz
- Teslim olduktan sonra gizli kırgınlık veya öfke vardır
- Kendilikle ilişkiniz zayıftır; gerçekten ne istediğinizi veya istemeye hakkınız olduğunu bilmezsiniz
5) Boyun Eğiciliğin kökenleri
Bu şema genellikle çocuk şunları sürekli yaşadığında oluşur:
1) Baskın veya kontrolcü ebeveynler
- Çocuğun arzu ve duyguları yok sayılır veya cezalandırılır
- Yalnızca uyum ve sessizlik ödüllendirilir veya huzur getirir
- Mesaj: “Arzuların önemli değil; yalnızca bizim dediğimiz.”
2) Anlaşmazlığa ceza veya red
- Görüş veya öfke dile getirme bağırma, vurma, duygusal red veya ağır sessizlikle karşılanır
- Çocuk öğrenir: “Anlaşmazlık = tehlike”
- Yetişkinlikte başkalarındaki her hoşnutsuzluk işareti tehdit sayılır
3) Koşullu sevgi
- Şefkat ve ilgi yalnızca çocuk “iyi”, uyumlu ve ihtiyacsız olduğunda verilir
- Çocuk inanır: “Sevilmek için teslim olmalıyım”
4) Ailede “barışçıl” veya “kurban” rolü
- Çocuk evdeki gerilimi azaltmak için kendini feda eder
- “Teslim olursam barış korunur” inancı
5) Boyun eğmeyi katı biçimde vurgulayan kültür veya din
- Sınırsız itaat, sınır koymadan saygı veya öfkeyi bastırmaya aşırı değer
- Sağlıklı saygı ile tam teslimiyet arasındaki fark çocuğa öğretilmemiştir
📌 Sonuç: Çocuk şu sonuca varır:
“Güvenliğim ve sevilmem teslim olmaya bağlı.”
6) Boyun Eğicilik için başa çıkma stilleri
Şema terapide üç başa çıkma stili vardır: Teslimiyet, Kaçınma, Aşırı telafi.
Bu şema her stilde farklı görünebilir:
A) Teslimiyet
Kişi farkında olmadan tüm ilişkilerde aynı boyun eğme kalıbını tekrarlar.
Örnekler:
- Her zaman başkalarının ihtiyaçlarını önce koyar, kendini unutur
- Hayır demek neredeyse imkânsızdır
- İlişkiyi korumak için öfke ve hoşnutsuzluğu yutar
- Baskın veya kontrol ihtiyacı olan kişilere çekilir
B) Kaçınma
“Kontrol edilme” acısını hissetmemek için yakın ilişki veya bağlılıktan kaçar.
Örnekler:
- “Boyun eğme” ihtiyacı yaratmayan yüzeysel ilişkiler
- Birinin bir şey isteyebileceği durumlardan kaçınma
- “Kendisi olabildiği” tek yer olarak yalnızlık veya mesafe
- Özgürlük kaybı nedeniyle evlilik veya ciddi ilişki korkusu
C) Aşırı telafi
Kişi “kontrol altında olma” hissini baskınlık veya saldırganlıkla telafi etmeye çalışır.
Örnekler:
- Partner, çocuk veya başkalarını aşırı kontrol
- Birinin kendisini kontrol etmek istediğini hissedince patlamalı öfke
- “Hep haklıyım” ısrarı ve geri adım atamama
- Uyumlu olanları küçümseme: “Nasıl bu kadar zayıf olabilirsin?”
Bu şema genellikle ihtiyaç, duygu ve görüşe sahip olma hakkı, ilişkiyi kaybetmeden anlaşmazlık dile getirme güvenliği ve gerçek benliğiyle görülme ihtiyacını gizler.